Người già

Một đêm thức khuya cần nhiều ngày để hồi sức. Một cơn đau tưởng nhỏ lại kéo dài dai dẳng. Những người từng gọi ta là anh, là chị, bây giờ có người gọi ta là bác, là ông, là bà. Ta chưa hẳn đã già, nhưng cũng không còn có thể sống như thể tuổi già là chuyện của một ai khác. Và rồi, trong một lần đến bệnh viện, nhìn những mái đầu bạc nằm im dưới ánh đèn trắng, nghe tiếng dép kéo chậm trên hành lang, thấy một bàn tay run run lần tìm cốc nước ở đầu giường, ta bỗng hiểu: tuổi già không ở đâu xa. Tuổi già đang đến gần mỗi người, từng ngày, rất lặng lẽ.

Có người bước vào tuổi già trong bình an, có con cháu quây quần, có một mái nhà đủ ấm, có người để kể chuyện cũ và có người sẵn lòng nghe. Nhưng cũng có người già đi giữa một căn nhà đông người mà lòng vẫn trống vắng. Có người thuốc men chẳng thiếu, bữa ăn chẳng thiếu, nhưng từ sáng đến tối không ai ngồi xuống hỏi một câu: “Hôm nay cha thấy trong người thế nào?” Có người cả đời chắt chiu cho con, dành phần ngon cho cháu, đến lúc tay yếu chân run lại thấy mình ngại mở miệng nhờ một việc nhỏ. Có người bệnh nặng mà cứ bảo mình không sao, vì biết con cái đang vất vả. Có người nghe con cháu nói “đợi một chút” rồi ngồi đợi hết cả buổi chiều. Cũng có người ở trong viện, giữa tiếng máy móc và bước chân vội vã, chỉ mong cánh cửa phòng mở ra và thấy một khuôn mặt thân quen.

Bệnh viện là nơi người ta nhìn rõ sự mong manh của đời người. Một cụ ông từng gánh vác cả gia đình giờ cần người đỡ ngồi dậy. Một cụ bà từng thức trắng bao đêm chăm con sốt nay phải tự mình xoay trở trên chiếc giường hẹp. Người ngoài nhìn vào có thể chỉ thấy một bệnh nhân cao tuổi, một hồ sơ bệnh án, một ca cần theo dõi. Nhưng đằng sau mỗi mái tóc bạc là cả một cuộc đời. Đã có những buổi sáng họ dậy trước cả nhà để nhóm bếp. Đã có những mùa mưa họ đội mưa đi làm, những mùa mất mùa họ giấu nỗi lo để con được yên tâm học hành. Đã có những lần họ nhịn mua cho mình một tấm áo, một món thuốc, để dành tiền đóng học phí cho con. Và cũng có biết bao điều họ âm thầm chịu đựng mà con cháu chẳng bao giờ biết hết. Bởi vậy, đứng trước một người già, nhất là người già đang đau bệnh, ta không chỉ đứng trước một con người cần được giúp đỡ. Ta đang đứng trước một lịch sử của yêu thương, hy sinh, lầm lỡ, cố gắng và chịu đựng.

Có người bảo: “Người già như trẻ thơ.” Nói thế để nhắc mình dịu dàng hơn cũng được, nhưng xin đừng quên người già vẫn là người lớn, vẫn có phẩm giá, ý muốn và những điều muốn tự quyết. Tuổi già có thể khiến một người dễ tủi thân, hay nhắc chuyện cũ, đôi lúc khó chịu vì đau đớn hoặc vì cảm thấy mình không còn được lắng nghe. Nhưng họ không phải là một đứa trẻ để con cháu muốn sắp đặt gì cũng được. Đừng nói chuyện về cha mẹ như thể cha mẹ không có mặt ngay khi cha mẹ đang ngồi đó. Đừng tùy tiện bỏ đi những vật dụng cũ chỉ vì mình thấy chúng vô ích; với người già, một chiếc hộp gỗ, một bức ảnh phai màu, một cái áo đã sờn có thể giữ lại ký ức về những người không còn nữa. Đừng ép cha mẹ phải vui theo cách mình muốn, phải ăn đúng món mình chọn, phải sống đúng nhịp sống của mình, rồi gọi đó là chăm sóc. Kính trọng người già có nghĩa là giúp khi họ cần, hỏi ý kiến khi họ còn có thể trả lời, và để họ được làm những việc họ vẫn muốn làm trong khả năng của mình.

Cũng đừng vội kết luận rằng mọi lời cáu gắt của người già đều do “tính khó chiều”. Có những đêm đau nhức đến không ngủ được, sáng ra làm sao người ta dễ chịu như thường? Có những người nghe không rõ nhưng ngại thú nhận, nên cứ phải hỏi lại, rồi bị trách là “nói hoài không hiểu”. Có người sợ ngã nên đi chậm, nhưng người đi bên cạnh cứ giục. Có người thấy trí nhớ mình giảm sút và chính họ cũng hoang mang, xấu hổ. Có người không còn kiểm soát được sinh hoạt cá nhân như trước, đã buồn vì điều ấy, lại càng buồn hơn khi nhận một tiếng thở dài thiếu kiên nhẫn. Nhiều khi, đằng sau một lời than phiền là nỗi sợ bị bỏ lại; đằng sau một cơn giận là cảm giác mình trở thành gánh nặng. Chỉ cần chậm lại đôi chút, nhìn kỹ hơn đôi chút, ta sẽ nghe được điều họ chưa nói thành lời.

Dĩ nhiên, yêu thương người già không có nghĩa là con cháu không bao giờ mệt. Chăm sóc một người bệnh lâu ngày là một công việc nặng nhọc. Có những gia đình phải xoay xở từng đồng tiền thuốc, thay nhau nghỉ làm, thức đêm nhiều tuần, lo cho người già mà vẫn còn con nhỏ phải chăm. Một người con kiệt sức có thể lỡ lớn tiếng; một người chăm bệnh quá lâu có thể cần được nghỉ. Bởi thế, trước khi trách một ai, ta cũng cần hiểu hoàn cảnh của họ. Nhưng hiểu sự vất vả không thể khiến ta làm ngơ trước nỗi cô đơn của người bệnh. Gia đình cần chia nhau việc chăm sóc trong khả năng thực tế, thay phiên nhau hiện diện, nói rõ ai đưa đi khám, ai mua thuốc, ai ở lại buổi tối. Người ở xa có thể gọi điện đều đặn, giúp lo chi phí hoặc thu xếp những việc cần thiết. Người không có tiền vẫn có thể dành thời gian. Người không thể ở cạnh mỗi ngày vẫn có thể giữ lời hẹn, để cha mẹ biết mình không bị quên.

Hình ảnh một bà cụ lặng lẽ ở phòng cấp cứu có thể ám ảnh ta rất lâu. Cụ bước vào bằng đôi chân nặng nhọc, nằm trên giường chờ, nhìn người này có thân nhân lấy nước, người kia có con cháu đắp chăn, còn mình thì im lặng. Khi được hỏi con cháu đâu, cụ đáp: “Tụi nó bận đi làm.” Câu trả lời ấy có thể là sự thật. Cũng có thể trong câu trả lời ấy còn có một thói quen rất quen thuộc của cha mẹ Việt Nam: dẫu buồn vẫn tìm cách đỡ lời cho con. Ta không biết hết chuyện của một gia đình chỉ qua vài giờ trong bệnh viện, nên không nên vội phán xét. Nhưng cảnh một người già co ro một mình lúc đêm khuya vẫn đặt ra cho mỗi chúng ta một câu hỏi không thể né tránh: nếu đó là cha mẹ mình, ông bà mình, liệu mình đã biết chưa, đã thu xếp gì chưa, đã có ai để họ gọi khi cần chưa?

Nhiều người con nghĩ rằng chỉ cần mua đủ thuốc, đóng đủ viện phí, lo bữa ăn tươm tất là đã làm tròn bổn phận. Những việc ấy rất cần. Người đau bệnh cần được chữa trị, người tuổi cao cần được ăn uống phù hợp và sống trong một nơi an toàn. Nhưng một con người không sống chỉ nhờ thuốc và cơm. Cha mẹ còn cần được nghe một giọng nói dịu dàng. Cần một người chịu ngồi xuống nghe câu chuyện đã kể lần thứ mười mà không gắt: “Con biết rồi, mẹ kể mãi!” Cần một lời hỏi trước khi ra khỏi nhà: “Chiều nay cha có muốn con mua gì không?” Cần được báo tin về những chuyện lớn nhỏ trong gia đình, để không thấy mình bị đẩy ra ngoài cuộc sống của chính ngôi nhà ấy. Cần một chiếc ghế đặt gần mọi người, chứ không phải một góc khuất để “ngồi cho yên”. Và đôi khi, cần nhất chỉ là bàn tay ai đó nắm lấy bàn tay mình lúc bác sĩ nói một điều khó nghe.

Khi còn nhỏ, ta đã từng cần cha mẹ nhắc ăn, nhắc mặc áo, nhắc đi ngủ. Cha mẹ đã từng kiên nhẫn với những câu hỏi lặp đi lặp lại của ta, từng chạy đến khi nghe ta gọi giữa đêm, từng nhận ra ta có điều buồn ngay cả khi ta nói “không sao”. Rồi năm tháng đổi chiều. Có ngày cha mẹ cần ta nói chậm hơn, giải thích rõ hơn, đi bên cạnh lâu hơn. Nhưng tình yêu không nên biến thành một phép tính sòng phẳng: ngày xưa cha mẹ làm bao nhiêu, hôm nay con cái phải trả lại bấy nhiêu. Tình yêu không trả xong bằng một khoản tiền hay một số giờ chăm sóc. Ta ở bên cha mẹ vì cha mẹ là người mình yêu; vì khi một người thân trở nên yếu đuối, điều họ cần nhất là biết mình vẫn thuộc về gia đình.

Người già cũng cần một đời sống của riêng mình. Cả đời sống vì con cháu không có nghĩa là những năm cuối đời phải tiếp tục quên mình đến cạn kiệt. Nếu còn sức khỏe, cha mẹ có quyền gặp bạn bè, đi lễ, tham gia việc cộng đoàn, trồng một luống rau, đọc cuốn sách mình thích, đến thăm người thân, nghỉ ngơi khi mệt. Có những ông bà thương cháu vô cùng nhưng không thể ngày nào cũng trông cháu từ sáng tới tối. Có những người dành dụm được một khoản tiền nhỏ và muốn giữ lại để chữa bệnh, để bớt phải lo lắng; con cháu nên tôn trọng điều đó. Có người muốn học sử dụng điện thoại để gọi video cho bạn cũ. Có người muốn đi thăm quê một lần nữa. Có người chỉ muốn mỗi sáng tự pha tách trà và ngồi yên nhìn cây ngoài cửa sổ. Những mong muốn ấy có thể giản dị, nhưng chúng làm nên cảm giác rằng cuộc đời mình vẫn còn ý nghĩa.

“Sống cho bản thân” ở tuổi già không phải là quay lưng với gia đình. Đó là biết chăm sóc sức khỏe khi còn có thể, nói ra nhu cầu của mình, đón nhận sự giúp đỡ mà không thấy xấu hổ, và cho phép mình có niềm vui. Người đã sống nhiều năm vì người khác cũng xứng đáng có những giờ phút nhẹ lòng. Nếu con cháu biết yêu thương, hãy đón nhận tình yêu ấy. Nếu con cháu còn vụng về, hãy nói điều mình cần bằng lời rõ ràng, thay vì ôm mãi nỗi buồn rồi chờ người khác tự hiểu. Nếu một người thân ở xa hoặc chưa thể chăm sóc như mình mong, vẫn có thể tìm thêm sự nâng đỡ từ họ hàng, bạn bè, giáo xứ và những người đáng tin cậy. Không ai nên phải chứng tỏ mình mạnh mẽ bằng cách chịu cô đơn một mình.

Đối với người Kitô hữu, tuổi già không phải là phần đời bị gạt ra bên lề. Sách Thánh mời gọi con người hiếu kính cha mẹ, và lòng hiếu kính ấy cần đi vào cách nói năng, cách chăm sóc, cách kiên nhẫn mỗi ngày. Một lời cầu nguyện cho cha mẹ rất quý, nhưng nếu cha mẹ đang khát nước, hãy đưa nước cho cha mẹ. Một Thánh lễ xin cho ông bà mạnh khỏe rất đẹp, nhưng khi ông bà muốn tâm sự, hãy cất điện thoại và lắng nghe. Đức tin trở nên gần gũi trong những việc nhỏ ấy: đỡ một người bước xuống bậc thềm, không tỏ vẻ khó chịu khi họ đi chậm, đưa họ đến nhà thờ nếu họ muốn và còn đủ sức, mời linh mục đến thăm khi họ đau yếu. Người già không chỉ cần chúng ta cầu nguyện cho họ; nhiều khi, chính họ là những người đang âm thầm cầu nguyện cho chúng ta mỗi ngày.

Trong nhiều gia đình, người già là người giữ ký ức. Các cháu biết mình từ đâu đến qua những câu chuyện ông kể, biết một thời khó khăn đã được vượt qua thế nào qua ký ức của bà. Có khi một câu chuyện được kể đi kể lại, vì trí nhớ tuổi già chỉ còn giữ thật rõ những năm tháng xa xưa. Ta có thể đã nghe rồi, nhưng đứa cháu nhỏ chưa nghe. Ta có thể thấy chuyện ấy bình thường, nhưng đối với người kể, đó là một phần đời không muốn biến mất. Hãy thử hỏi ông bà về ngày họ còn trẻ, về ngôi nhà đầu tiên, về người bạn đã lâu không gặp, về lần họ tưởng mình không thể vượt qua mà rồi vẫn vượt qua. Ta có thể hiểu thêm cha mẹ mình, và có khi hiểu thêm cả chính mình. Một ngày kia, khi chiếc ghế quen thuộc không còn ai ngồi, ta sẽ ước gì mình đã hỏi thêm một câu, đã nghe thêm một lần.

Có lẽ điều đau nhất đối với người già không phải lúc nào cũng là bệnh tật. Đôi khi đó là cảm giác mình không còn có ích. Khi người thân nói: “Cha đừng đụng vào, để con làm,” nói một lần thì là quan tâm, nhưng nói mãi, nói với giọng bực bội, người nghe có thể thấy đôi tay mình đã trở nên thừa thãi. Hãy để cha mẹ làm phần việc họ còn làm được, dù chậm hơn một chút. Hãy hỏi ý kiến họ về chuyện thích hợp, dù quyền quyết định cuối cùng thuộc về người khác. Hãy để họ được cho đi: một món ăn tự tay làm, một lời khuyên khi được hỏi, một câu chuyện kể cho cháu. Ai cũng cần được nhận tình thương; ai cũng cần biết mình vẫn có thể trao tình thương.

Rồi cũng sẽ có ngày ta phải đối diện với những giới hạn không thể chữa hết. Bước chân cha mẹ sẽ chậm hơn, trí nhớ có thể kém đi, những cuộc hẹn khám bệnh có thể nhiều lên. Ta sẽ có lúc sợ, có lúc bất lực, có lúc mong mọi thứ trở lại như xưa. Nhưng không phải tình yêu nào cũng sửa được điều đang mất đi. Có một thứ tình yêu chỉ đơn giản là ở lại: ở lại bên giường khi cha mẹ khó ngủ, ở lại trong cuộc trò chuyện dù phải nhắc lại một điều, ở lại để nói: “Cha cứ yên tâm, hôm nay có con đây.” Những câu ấy không xóa được bệnh tật. Chúng làm cho người bệnh biết mình không phải đi qua bệnh tật một mình.

Và với chính chúng ta, khi nghĩ về tuổi già của mình, có lẽ cần bắt đầu từ hôm nay. Hãy giữ gìn sức khỏe trong khả năng có thể. Hãy vun đắp tình thân khi còn đủ thời gian để trò chuyện, xin lỗi và tha thứ. Hãy có những người bạn ngoài vòng công việc, có những niềm vui không chỉ gắn với chức vụ hay tiền bạc. Hãy tập nhận sự giúp đỡ mà không coi đó là một sự hạ thấp, cũng tập giúp người khác mà không khiến họ thấy mình mắc nợ. Đừng đợi tóc bạc mới học cách sống chậm. Đừng đợi nằm trên giường bệnh mới nói với người thân rằng mình thương họ. Tuổi già bình an không thể được bảo đảm bằng một kế hoạch hoàn hảo, nhưng những mối quan hệ chân thành hôm nay có thể trở thành chỗ dựa khi sức mình yếu đi.

Hỡi những người đang còn cha mẹ, ông bà: nếu có thể, hôm nay hãy gọi một cuộc điện thoại. Đừng chỉ hỏi “khỏe không?” rồi vội cúp máy sau câu trả lời “khỏe”. Hãy dành thêm vài phút. Hãy hỏi bữa nay cha ăn được không, mẹ ngủ có ngon không, cây trước sân còn ra hoa không, có chuyện gì muốn kể không. Nếu ở gần, hãy ghé thăm và ở lại đủ lâu để người thân không phải vừa mừng vì thấy con đến đã buồn vì con sắp đi. Nếu có điều gì đã làm cha mẹ tổn thương, hãy tìm một cách chân thành để nói lời xin lỗi. Nếu cha mẹ vẫn còn có thể nghe, có thể hiểu, có thể nắm tay mình, thì đừng để đến một ngày chỉ còn nói những lời yêu thương trước di ảnh.

Hỡi những người đang già đi: xin đừng nghĩ mình chỉ còn là gánh nặng. Một đời người không mất giá trị khi sức khỏe suy giảm. Những nếp nhăn không xóa đi phẩm giá; đôi chân chậm không làm một trái tim yêu thương trở nên vô ích. Xin hãy chăm sóc chính mình, đón nhận niềm vui nhỏ của mỗi ngày và nói với người thân khi mình cần họ. Xin cũng dịu dàng với bản thân trong những ngày không còn làm được những việc mình từng làm rất giỏi. Mỗi tuổi đời có một cách sống và một cách trao tặng. Có khi sự hiện diện bình an của một người ông, một người bà đã là món quà lớn cho cả nhà.

Ai rồi cũng sẽ già, nếu được sống đủ lâu. Vậy nên khi đi bên một người già, xin đừng chỉ thấy một bước chân chậm làm mình trễ giờ. Hãy nhớ đã có thời đôi chân ấy đi rất nhanh để lo cho người khác. Khi nghe một câu chuyện cũ, xin đừng chỉ thấy sự lặp lại. Hãy nhớ người kể đang trao cho mình một phần đời. Khi nắm một bàn tay run, xin đừng chỉ thấy sự yếu đuối. Hãy nhớ bàn tay ấy từng làm việc, từng che chở, từng ôm lấy những người mình yêu. Và nếu đêm nay, ở đâu đó trong một phòng bệnh, vẫn còn một người già nằm chờ tiếng bước chân của con cháu, mong rằng cánh cửa sẽ mở ra. Mong rằng có một người đến bên, kéo lại tấm chăn và nói thật khẽ: “Con đây.”

Lm. Anmai, CSsR. – NGƯỜI GIÀ