Xích lô Huế
- Thứ hai - 03/10/2022 05:07
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Ngày nay, chắc không ai còn lạ gì khi trên đường phố Huế, từng đoàn xích lô đôi ba chục chiếc, nhong nhong chở toàn mấy ông tây bà đầm mặt mày rạng rỡ, nhìn trước ngó sau, cười cười nói nói, coi bộ hạnh phúc như chưa từng được hưởng bao giờ.
Đó là một trong những cảnh tượng vui vui, góp phần tạo nên hình ảnh Huế hôm nay: cổ kính mà trẻ trung, sâu lắng mà rộng mở, vất vả mà hào hoa.
Đã đành Hà Nội, Sài Gòn và các nơi đều có xích lô, nhưng chỉ xích lô Huế là có dáng riêng. Cũng như tính cách Huế, xích lô Huế vừa phải chừng mực, không cao quá để dễ bị gió lật, không thấp quá để chẳng thấp lấp lánh dòng sông, không rộng quá để đôi lứa lắc đầu, không hẹp quá khiến ngại ngùng ai đó. Biết phận mình, xích lô Huế từ dáng hình cho đến màu sắc không lòe loẹt, không gò gẫm cố học làm sang. Mấy năm gần đây, chủ nhân nhiều xích lô như muốn khoe một chút tâm Huế u hoài đã sơn xe màu hoàng hôn tím trông rất trạng.
Hình như người ta làm ra xích lô chỉ để cho Huế. Đi xích lô giữa Sài Gòn nguy hiểm và lạc điệu trông chẳng giống ai. Đi xích lô trên đường phố Huế mới thật có hồn. Cảnh sắc, dòng sông, những con đường ngát xanh, giai điệu Huế… như muốn níu chân người chầm chậm – có chi mô mà vội mà vàng. Đi xích lô trên đường phố Huế, dù khách lạ vẫn có cảm giác như mình vừa đi xa trở về. Mùa đông bao giờ cũng dài lê thê với Huế, hình ảnh chiếc xích lô lầm lũi trong mưa bụi soi tỏ bao điều.
Ngày nay xích lô đã biến mất khỏi nhiều con đường các thành phố lớn. Không lâu nữa chắc sẽ không còn nữa. Nhưng với Huế chắc hẳn là không. Xích lô là một phần kỷ niệm Huế xưa, là tài sản nuôi Huế lớn lên như đã từng nuôi sống bao nhiêu mảnh đời cơ cực, là phương tiện giao thông đặc thù của Huế. Ai có thể hình dung một ngày kia trên các nẻo đường xứ Huế mộng mơ không còn nữa những chiếc xích lô sớm tối đi về!
Là phương tiện chuyên chở, nhưng xích lô Huế chủ yếu chở người. Các bà các cô thích đi lại bằng xích lô. Ngày nay đã nhiều người làm quen với taxi, nhưng vẫn không thay thế được hình ảnh thuở nào. Từ trên xích lô quý bà bước xuống, tay khép nép vạt áo dài như tấm bình phong chở che đức hạnh, rón rén mà cao sang, thuần thục như một vũ công khổ luyện lâu ngày. Đi xích lô quý nhất ở phong cách lên xuống và cái dáng ngồi. Đức hạnh từ trong cái dáng. Người Huế rất coi trọng dáng ngồi, đặc biệt từ trên xích lô, trước cả trăm ngàn cặp mắt của bàn dân thiên hạ: thẳng ro, đoan chính và trang đài. Ngoài Huế ra, đố nơi mô bắt chước được. Tôi một thời lỡ đắm say cái dáng ngồi của cô em Đồng Khánh nhà bên. Hồi ấy tôi làm precepteur cho một gia đình giàu có đường Trần Hưng Đạo. Sáng nào chiếc xích lô tháng cũng đón cô chủ nhỏ đến trường. Sáng nào tôi cũng ra ban công nói là để ngắm dòng Hương dát bạc nhưng lòng riêng để ngắm nàng lên xe. Năm sau tốt nghiệp ĐHSP, tôi theo gió bụi chiến tranh trôi nổi phương trời. Mãi gần đây mới biết nàng còn sống, hạnh phúc bên chồng con, tôi yên lòng. Vừa rồi tình cờ đọc mấy bài viết của tôi trên tờ Phượng Vỹ, lần ra số điện thoại, nàng gọi về hỏi thăm tôi, vợ con, đời sống. Nàng hỏi mẹ tôi còn khỏe không – hồi ấy mẹ tôi dưới quê nghèo thường lên thăm con. Té ra nàng có biết lòng tôi thương nàng. Bốn mươi năm sau thành bà ngoại, nàng mới chịu thú nhận điều bí mật ấy. Mấy cô gái Huế thiệt là đáo để. Ôi cái dáng ngồi, dịu dàng, đoan chính, hèn chi sống có lòng.
Ngày trước nhiều gia đình đi xích lô tháng. Ngày ngày chú xích lô đưa quý cô cậu đến trường, cuối tháng lãnh lương. Đường từ nhà đến trường là quãng đường lung linh những câu chuyện kể của chú. Mãi khi lớn lên, các cô gái mới biết té ra đó là cách cha mẹ quản lý mình tuổi cập kê…
Ở Huế, những người yêu nhau không ai dám đi xích lô. Mỗi người Huế là mỗi vọng gác, làm thế có mà chết. Trừ khi gan cùng mình. Anh bạn tôi dạng “Học trò trong Quảng ra thi” yêu phải nàng tiểu thư con nhà khuê các, bị gia đình ngăn cấm, xã hội thầm thì. Đợi đến đêm mưa, anh chị lén thuê xích lô, che diềm kín mít như phòng tân hôn, rồi cho xe diễu diễu khắp phố phường trước mặt ba quân thiên hạ cho bỏ ghét sự đời. Riết ráo rồi cũng lấy được nhau. Gần 40 năm sau, bí mật nầy tôi mới được anh kể lại. Hôm ấy tôi đến ăn cơm nhà anh chị ở Sài Gòn. Anh chị bây giờ đã có cháu nội cháu ngoại. Tôi nhìn chị nhan sắc hao hụt đi nhiều. Tôi nhớ hồi ấy chị đẹp và hiền, rất hiền. Không biết sức mạnh nào khiến chị làm nổi cái việc động trời đó. Ôi mấy cô gái Huế, đoan trang là thế mà ngùn ngụt bão giông.
Ngày trước, họa hoằn lắm mấy cô cậu mới thuê xích lô thay nhau đạp. Tưởng đùa chơi ai dè kỷ niệm nhớ đời. Ngày nay, cảnh ấy là chuyện thường ngày: Ông Tây ngồi vắt vẻo trên xe cắm cúi đạp, khoái tỉ vì bỗng nhiên được làm chú xích lô bất đắc dĩ, trong lúc chú xích lô chính hiệu con nai vàng mãi chúm chím cười cái sự đời vừa được phục vụ vừa được trả tiền. Ngược ngạo vậy mà sướng. Hóa ra mọi sự đổi thay đều hấp dẫn. Hèn chi nhân loại đảo điên. Thi thoảng có ông khách lạ thuê xích lô đạp lòng vòng, ngơ ngơ ngác ngác chừng như muốn tìm người quen. Hẳn lâu rồi anh ta mới trở về. Mọi vật đổi thay đến thế ư. Tôi thầm mong cho anh gặp lại cố nhân.
… Dân xích lô Huế nói ít mà trải đời, ngó vậy mỗi người là một cuốn tự điển sống. Nhiều du khách sành điệu thuê luôn họ một ngày, đạp loanh quanh khắp đó đây. Buổi trưa ghé nhà hàng đặc sản cùng ăn. Khéo xử một chút có thể “đọc” được sơ sơ phần bề nổi lịch sử Huế với đủ đầy những số phận buồn vui.
Dân xích lô Huế không chỉ là những người lao động chân tay bình thường mà có cả nhiều vị ăn học đàng hoàng, nói tiếng Tây như gió… Những người yêu thơ ở Huế, có lẽ cả những người yêu thơ trong nước, chắc mấy ai không biết nhà thơ “Phương Xích Lô”. Tôi vẫn tự hỏi, không biết để làm thi sĩ Phương phải đạp xích lô hay vì đạp xích lô mà Phương làm thi sĩ. Mỗi người có một cái nghiệp, mà sống là cuộc hành trình cho mút mùa định mệnh mới thôi. Phương mang cây thập giá đời nhẹ tênh, không than không khóc. Sống bềnh bồng như gió như mây.
“Vắng khánh đôi khi về chở gió
Không tiền không bạc vẫn cười vang.
Dừng lại bên cầu nghe nước chảy
Chợt thấy mình giọt nước Hương Giang” (Giọt nước Hương Giang)…
Phương mất một ngày hè năm 2002 trên dòng sông Thạch Hãn. Hôm Phương mất tôi ở Tokyo. Thế là tôi không có duyên đưa Phương một đoạn đường trở về quê cũ.
“Rong chơi bao độ mỏi mòn
Trở về quê cũ tôi còn chút tôi.
Chút hoa nở cuối mùa vui
Chút trăng vừa khuyết cuối đồi hoang vu.
Chút thông xanh giữa sương mù
Chút tiêu dao giữa ao tù nhân gian.
Chút lửa trên đống tro tàn
Chút trong veo lọc qua ngàn cuộc say” (Tôi còn chút tôi).
Tôi thầm nghĩ, đã trả xong nợ đời, chắc gì Phương không xin trở lại trần gian này tiếp tục uống rượu, làm thơ và đạp xích lô.
Trong xu thế hoàn cầu hiện nay, Huế không còn là của riêng ai. Huế là di sản văn hóa thế giới, là điểm đến của mọi người. Cuộc sống đã thay đổi. Khách hàng xích lô của họ bây giờ không chỉ là mấy cô cậu ngày hai buổi đến trường và quý bà quý cô hội hè chợ búa, mà còn cả bè bạn khắp nơi, cả những ông tây bà đầm từ năm châu bốn bể. Không biết họ có biết muốn tồn tại họ phải đổi thay…
Với đà phát triển hiện nay, nhiều cái cũ sẽ phải mất đi, nhưng với chiếc xích lô của Huế, hãy coi chừng, đó là thứ đồ cổ có giá. Nên chăng, cùng với các Tour truyền thống hiện nay, Huế cần tổ chức thêm Tour xích lô tham quan thành phố? Cái tưởng khó nhưng không phải khó làm, đó là “nâng cấp” đội ngũ những người đạp xích lô: cốt cách Huế, biết ngoại ngữ, lịch sự, tao nhã và tấm lòng rộng mở đón khách phương xa.
Đến Huế, tất nhiên phải đi thăm lăng tẩm đền đài, danh lam thắng cảnh. Nhưng sẽ tiếc nhiều nếu không được nghe ca Huế trên sông Hương, và không được đi xích lô “vi hành” qua mấy ngõ hoa thoảng đâu đây mùi hương trầm từ những khu vườn ngát xanh mang đầy dấu ấn tâm linh của một thành phố chùa chiền.
Trích từ “Lời tự tình của một dòng sông”- Xuất bản năm 2013.
Tác giả: Nguyễn Văn Dũng - Giáo viên Trường Quốc Học Huế, đã nghỉ hưu.
Đã đành Hà Nội, Sài Gòn và các nơi đều có xích lô, nhưng chỉ xích lô Huế là có dáng riêng. Cũng như tính cách Huế, xích lô Huế vừa phải chừng mực, không cao quá để dễ bị gió lật, không thấp quá để chẳng thấp lấp lánh dòng sông, không rộng quá để đôi lứa lắc đầu, không hẹp quá khiến ngại ngùng ai đó. Biết phận mình, xích lô Huế từ dáng hình cho đến màu sắc không lòe loẹt, không gò gẫm cố học làm sang. Mấy năm gần đây, chủ nhân nhiều xích lô như muốn khoe một chút tâm Huế u hoài đã sơn xe màu hoàng hôn tím trông rất trạng.
Hình như người ta làm ra xích lô chỉ để cho Huế. Đi xích lô giữa Sài Gòn nguy hiểm và lạc điệu trông chẳng giống ai. Đi xích lô trên đường phố Huế mới thật có hồn. Cảnh sắc, dòng sông, những con đường ngát xanh, giai điệu Huế… như muốn níu chân người chầm chậm – có chi mô mà vội mà vàng. Đi xích lô trên đường phố Huế, dù khách lạ vẫn có cảm giác như mình vừa đi xa trở về. Mùa đông bao giờ cũng dài lê thê với Huế, hình ảnh chiếc xích lô lầm lũi trong mưa bụi soi tỏ bao điều.
Ngày nay xích lô đã biến mất khỏi nhiều con đường các thành phố lớn. Không lâu nữa chắc sẽ không còn nữa. Nhưng với Huế chắc hẳn là không. Xích lô là một phần kỷ niệm Huế xưa, là tài sản nuôi Huế lớn lên như đã từng nuôi sống bao nhiêu mảnh đời cơ cực, là phương tiện giao thông đặc thù của Huế. Ai có thể hình dung một ngày kia trên các nẻo đường xứ Huế mộng mơ không còn nữa những chiếc xích lô sớm tối đi về!
Là phương tiện chuyên chở, nhưng xích lô Huế chủ yếu chở người. Các bà các cô thích đi lại bằng xích lô. Ngày nay đã nhiều người làm quen với taxi, nhưng vẫn không thay thế được hình ảnh thuở nào. Từ trên xích lô quý bà bước xuống, tay khép nép vạt áo dài như tấm bình phong chở che đức hạnh, rón rén mà cao sang, thuần thục như một vũ công khổ luyện lâu ngày. Đi xích lô quý nhất ở phong cách lên xuống và cái dáng ngồi. Đức hạnh từ trong cái dáng. Người Huế rất coi trọng dáng ngồi, đặc biệt từ trên xích lô, trước cả trăm ngàn cặp mắt của bàn dân thiên hạ: thẳng ro, đoan chính và trang đài. Ngoài Huế ra, đố nơi mô bắt chước được. Tôi một thời lỡ đắm say cái dáng ngồi của cô em Đồng Khánh nhà bên. Hồi ấy tôi làm precepteur cho một gia đình giàu có đường Trần Hưng Đạo. Sáng nào chiếc xích lô tháng cũng đón cô chủ nhỏ đến trường. Sáng nào tôi cũng ra ban công nói là để ngắm dòng Hương dát bạc nhưng lòng riêng để ngắm nàng lên xe. Năm sau tốt nghiệp ĐHSP, tôi theo gió bụi chiến tranh trôi nổi phương trời. Mãi gần đây mới biết nàng còn sống, hạnh phúc bên chồng con, tôi yên lòng. Vừa rồi tình cờ đọc mấy bài viết của tôi trên tờ Phượng Vỹ, lần ra số điện thoại, nàng gọi về hỏi thăm tôi, vợ con, đời sống. Nàng hỏi mẹ tôi còn khỏe không – hồi ấy mẹ tôi dưới quê nghèo thường lên thăm con. Té ra nàng có biết lòng tôi thương nàng. Bốn mươi năm sau thành bà ngoại, nàng mới chịu thú nhận điều bí mật ấy. Mấy cô gái Huế thiệt là đáo để. Ôi cái dáng ngồi, dịu dàng, đoan chính, hèn chi sống có lòng.
Ngày trước nhiều gia đình đi xích lô tháng. Ngày ngày chú xích lô đưa quý cô cậu đến trường, cuối tháng lãnh lương. Đường từ nhà đến trường là quãng đường lung linh những câu chuyện kể của chú. Mãi khi lớn lên, các cô gái mới biết té ra đó là cách cha mẹ quản lý mình tuổi cập kê…
Ở Huế, những người yêu nhau không ai dám đi xích lô. Mỗi người Huế là mỗi vọng gác, làm thế có mà chết. Trừ khi gan cùng mình. Anh bạn tôi dạng “Học trò trong Quảng ra thi” yêu phải nàng tiểu thư con nhà khuê các, bị gia đình ngăn cấm, xã hội thầm thì. Đợi đến đêm mưa, anh chị lén thuê xích lô, che diềm kín mít như phòng tân hôn, rồi cho xe diễu diễu khắp phố phường trước mặt ba quân thiên hạ cho bỏ ghét sự đời. Riết ráo rồi cũng lấy được nhau. Gần 40 năm sau, bí mật nầy tôi mới được anh kể lại. Hôm ấy tôi đến ăn cơm nhà anh chị ở Sài Gòn. Anh chị bây giờ đã có cháu nội cháu ngoại. Tôi nhìn chị nhan sắc hao hụt đi nhiều. Tôi nhớ hồi ấy chị đẹp và hiền, rất hiền. Không biết sức mạnh nào khiến chị làm nổi cái việc động trời đó. Ôi mấy cô gái Huế, đoan trang là thế mà ngùn ngụt bão giông.
Ngày trước, họa hoằn lắm mấy cô cậu mới thuê xích lô thay nhau đạp. Tưởng đùa chơi ai dè kỷ niệm nhớ đời. Ngày nay, cảnh ấy là chuyện thường ngày: Ông Tây ngồi vắt vẻo trên xe cắm cúi đạp, khoái tỉ vì bỗng nhiên được làm chú xích lô bất đắc dĩ, trong lúc chú xích lô chính hiệu con nai vàng mãi chúm chím cười cái sự đời vừa được phục vụ vừa được trả tiền. Ngược ngạo vậy mà sướng. Hóa ra mọi sự đổi thay đều hấp dẫn. Hèn chi nhân loại đảo điên. Thi thoảng có ông khách lạ thuê xích lô đạp lòng vòng, ngơ ngơ ngác ngác chừng như muốn tìm người quen. Hẳn lâu rồi anh ta mới trở về. Mọi vật đổi thay đến thế ư. Tôi thầm mong cho anh gặp lại cố nhân.
… Dân xích lô Huế nói ít mà trải đời, ngó vậy mỗi người là một cuốn tự điển sống. Nhiều du khách sành điệu thuê luôn họ một ngày, đạp loanh quanh khắp đó đây. Buổi trưa ghé nhà hàng đặc sản cùng ăn. Khéo xử một chút có thể “đọc” được sơ sơ phần bề nổi lịch sử Huế với đủ đầy những số phận buồn vui.
Dân xích lô Huế không chỉ là những người lao động chân tay bình thường mà có cả nhiều vị ăn học đàng hoàng, nói tiếng Tây như gió… Những người yêu thơ ở Huế, có lẽ cả những người yêu thơ trong nước, chắc mấy ai không biết nhà thơ “Phương Xích Lô”. Tôi vẫn tự hỏi, không biết để làm thi sĩ Phương phải đạp xích lô hay vì đạp xích lô mà Phương làm thi sĩ. Mỗi người có một cái nghiệp, mà sống là cuộc hành trình cho mút mùa định mệnh mới thôi. Phương mang cây thập giá đời nhẹ tênh, không than không khóc. Sống bềnh bồng như gió như mây.
“Vắng khánh đôi khi về chở gió
Không tiền không bạc vẫn cười vang.
Dừng lại bên cầu nghe nước chảy
Chợt thấy mình giọt nước Hương Giang” (Giọt nước Hương Giang)…
Phương mất một ngày hè năm 2002 trên dòng sông Thạch Hãn. Hôm Phương mất tôi ở Tokyo. Thế là tôi không có duyên đưa Phương một đoạn đường trở về quê cũ.
“Rong chơi bao độ mỏi mòn
Trở về quê cũ tôi còn chút tôi.
Chút hoa nở cuối mùa vui
Chút trăng vừa khuyết cuối đồi hoang vu.
Chút thông xanh giữa sương mù
Chút tiêu dao giữa ao tù nhân gian.
Chút lửa trên đống tro tàn
Chút trong veo lọc qua ngàn cuộc say” (Tôi còn chút tôi).
Tôi thầm nghĩ, đã trả xong nợ đời, chắc gì Phương không xin trở lại trần gian này tiếp tục uống rượu, làm thơ và đạp xích lô.
Trong xu thế hoàn cầu hiện nay, Huế không còn là của riêng ai. Huế là di sản văn hóa thế giới, là điểm đến của mọi người. Cuộc sống đã thay đổi. Khách hàng xích lô của họ bây giờ không chỉ là mấy cô cậu ngày hai buổi đến trường và quý bà quý cô hội hè chợ búa, mà còn cả bè bạn khắp nơi, cả những ông tây bà đầm từ năm châu bốn bể. Không biết họ có biết muốn tồn tại họ phải đổi thay…
Với đà phát triển hiện nay, nhiều cái cũ sẽ phải mất đi, nhưng với chiếc xích lô của Huế, hãy coi chừng, đó là thứ đồ cổ có giá. Nên chăng, cùng với các Tour truyền thống hiện nay, Huế cần tổ chức thêm Tour xích lô tham quan thành phố? Cái tưởng khó nhưng không phải khó làm, đó là “nâng cấp” đội ngũ những người đạp xích lô: cốt cách Huế, biết ngoại ngữ, lịch sự, tao nhã và tấm lòng rộng mở đón khách phương xa.
Đến Huế, tất nhiên phải đi thăm lăng tẩm đền đài, danh lam thắng cảnh. Nhưng sẽ tiếc nhiều nếu không được nghe ca Huế trên sông Hương, và không được đi xích lô “vi hành” qua mấy ngõ hoa thoảng đâu đây mùi hương trầm từ những khu vườn ngát xanh mang đầy dấu ấn tâm linh của một thành phố chùa chiền.
Trích từ “Lời tự tình của một dòng sông”- Xuất bản năm 2013.
Tác giả: Nguyễn Văn Dũng - Giáo viên Trường Quốc Học Huế, đã nghỉ hưu.