Đức HY Văn Thuận – Chứng nhân của hy vọng giữa những đêm dài của cuộc đời

Có những con người khi nhắc đến, ta không chỉ nhớ đến một tiểu sử. Ta nhớ đến một ánh sáng. Có những con người khi đọc về họ, ta không chỉ biết thêm vài chi tiết của quá khứ. Ta được đánh động tận sâu trong tâm hồn. Và cũng có những con người mà cuộc đời của họ không dừng lại ở chỗ gây cảm phục, nhưng còn trở thành một lời mời gọi hoán cải cho chính mỗi người chúng ta. Đức Hồng y Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận là một con người như thế.

Khi ngồi lại để suy niệm về ngài, chúng ta không chỉ ngồi lại trước một nhân vật lớn của Giáo Hội Việt Nam. Chúng ta ngồi lại trước một chứng nhân. Một chứng nhân đã đi qua bóng tối mà không đánh mất ánh sáng. Một chứng nhân đã đi qua thử thách mà không đánh mất niềm tin. Một chứng nhân đã đi qua những năm tháng dài đằng đẵng của cô đơn, mất mát, giam cầm và bị tước đoạt, nhưng vẫn không đánh mất Chúa, không đánh mất lòng yêu mến Hội Thánh, không đánh mất trái tim hiền lành và cũng không đánh mất niềm hy vọng.

Đời của ngài là một bài giảng. Không phải bài giảng được nói trên tòa giảng, nhưng là bài giảng được viết bằng nước mắt, bằng tù đày, bằng những đêm dài, bằng sự kiên trì và bằng một tình yêu không bị bẻ gãy. Có lẽ vì thế mà khi nói về Đức Hồng y Văn Thuận, người ta không chỉ nói về một vị giám mục, một vị hồng y, một nhà tù nhân lương tâm hay một gương mặt nổi bật của Giáo Hội Việt Nam. Người ta nói về hy vọng. Người ta nói về một con người đã chứng minh rằng giữa đêm tối, con người vẫn có thể giữ được ánh sáng; giữa mất mát, con người vẫn có thể giữ được bình an; giữa bất công, con người vẫn có thể giữ được lòng thương xót; giữa những gì tưởng như sụp đổ, con người vẫn có thể đứng vững trong Thiên Chúa.

Điều đầu tiên làm ta xúc động nơi cuộc đời của ngài chính là nỗi đau rất người. Chúng ta dễ có xu hướng nghĩ rằng các thánh hay những người thánh thiện là những người không đau như chúng ta, không khổ như chúng ta, không vật lộn như chúng ta. Nhưng không phải vậy. Chính vì các ngài đau thật, khổ thật, bị thử thách thật, nên sự thánh thiện nơi các ngài mới trở nên sáng ngời. Đức Hồng y Văn Thuận không phải là một con người không biết đau. Ngài đau chứ. Một người yêu Hội Thánh thật sự thì không thể không đau khi bị kéo ra khỏi sứ vụ. Một người mang trong lòng những thao thức mục vụ lớn lao thì không thể không đau khi bị cắt ngang mọi dự tính. Một vị mục tử đang muốn trao hiến cả cuộc đời mình cho dân Chúa thì không thể không đau khi bị nhốt lại trong một không gian chật hẹp và bị tước khỏi mọi phương thế hoạt động bên ngoài.

Nỗi đau ấy không chỉ là đau vì mất tự do. Nỗi đau ấy còn là đau vì còn biết bao điều dang dở cho Chúa mà không thể làm. Đó là một nỗi đau rất thẳm sâu. Có khi nỗi đau của người yêu Chúa không nằm ở chỗ bản thân mình phải chịu thiệt thòi, mà nằm ở chỗ mình không còn được tiếp tục phục vụ như lòng mình ao ước. Một người mẹ bị bệnh nặng, có khi điều làm bà khóc không hẳn là cơn đau thể xác, nhưng là cảm giác không còn lo cho gia đình như trước. Một người cha mất việc, có khi điều làm ông quặn đau không chỉ là chuyện túng thiếu, mà là cảm giác mình không làm tròn được trách nhiệm. Một linh mục sức khỏe suy yếu, có khi điều làm ngài buồn nhất không phải là tuổi già, nhưng là không còn dâng hiến được như những năm tháng sung sức. Chỉ ai yêu thật mới đau kiểu đó.

Và chính giữa nỗi đau ấy, câu hỏi đã đến với Đức Hồng y Văn Thuận như một lưỡi gươm xuyên tận đáy hồn: “Con chọn Chúa hay con chọn công việc của Chúa?” Đây không phải là một câu hỏi nhẹ. Đây là câu hỏi định đoạt cả chiều sâu của đời sống thiêng liêng. Vì nhiều khi trong đời đạo, chúng ta tưởng rằng mình yêu Chúa, nhưng thực ra ta đang yêu những công việc mình làm cho Chúa. Ta yêu vai trò của mình. Ta yêu cảm giác mình hữu ích. Ta yêu việc được người khác cần đến. Ta yêu cảm giác được hiện diện, được nhìn nhận, được giao phó. Cho đến lúc Chúa lấy đi những điều ấy, ta mới chợt thấy lòng mình đang bám vào đâu.

Bài học này rất thật với đời sống giáo xứ và đời sống mục vụ. Có những người rất sốt sắng, rất hy sinh, rất quảng đại. Nhưng khi không còn được giao việc, khi bị thay đổi vị trí, khi bị hiểu lầm, khi bị góp ý, khi không còn được trọng dụng như trước, lòng bắt đầu buồn, bắt đầu chán, bắt đầu tự ái, bắt đầu xa dần. Điều đó cho thấy mình đã gắn bó với việc của Chúa hơn là với chính Chúa. Đức Hồng y Văn Thuận đã đi vào một sa mạc rất dài để học lại điều cốt lõi này. Chúa không cần nơi ngài trước tiên là công việc. Chúa cần chính con người của ngài. Chúa cần trái tim của ngài. Chúa cần sự thuộc trọn về của ngài. Chúa cần tình yêu nguyên tuyền của ngài, ngay cả khi bên ngoài ngài không còn làm được gì nữa.

Biết bao người trong chúng ta cũng cần học lại bài học đó. Vì thật lòng mà nói, nhiều lúc chúng ta quá bận làm cho Chúa mà quên sống với Chúa. Chúng ta bận tổ chức, bận phục vụ, bận sắp xếp, bận công việc đạo, bận những trách nhiệm trong hội đoàn, bận đi lại, bận lo liệu, bận đóng góp, bận tranh luận, bận điều hành, bận xây dựng… nhưng lại thiếu những phút thật sự ở lại trước mặt Chúa với một tâm hồn nghèo khó và phó thác. Có những người làm việc nhà thờ rất nhiều, nhưng lòng lại thiếu bình an. Có những người phục vụ rất nhiệt tình, nhưng lại dễ bực bội, dễ tự ái, dễ so đo và dễ tổn thương. Có thể bởi vì mình đã trao cho Chúa công việc, nhưng chưa thật trao cho Chúa chính trái tim mình.

Đức Hồng y Văn Thuận bị lấy mất công việc bên ngoài để được đưa vào một cuộc thanh luyện rất sâu bên trong. Và chính trong sự thanh luyện ấy, ngài trở thành chứng nhân của hy vọng. Hy vọng nơi ngài không phải là sự lạc quan rẻ tiền. Không phải thứ tâm lý tự trấn an cho qua ngày. Không phải kiểu nghĩ đơn giản rằng rồi mọi chuyện sẽ ổn. Không. Hy vọng nơi ngài là một quyết định tin vào Thiên Chúa ngay giữa lúc chẳng có gì chắc chắn. Là vẫn sống với lòng tín thác ngay giữa khi tương lai bị che kín. Là vẫn giữ lòng yêu mến giữa lúc đời mình bị bóp nghẹt bởi hoàn cảnh. Là vẫn tin rằng Thiên Chúa hiện diện dù tất cả những gì trước mắt chỉ là tối tăm.

Đó là một thứ hy vọng đã được trả giá. Được trả bằng cô đơn. Được trả bằng chờ đợi. Được trả bằng nước mắt. Được trả bằng sự âm thầm không một lời than thân trách phận. Và chính vì thế, hy vọng nơi ngài mới có sức thuyết phục mạnh mẽ. Thế giới hôm nay thiếu rất nhiều thứ, nhưng có lẽ thiếu nhất là hy vọng. Người ta có phương tiện, có thông tin, có kết nối, có kỹ thuật, có vô số lựa chọn. Nhưng người ta lại thiếu một chỗ tựa cho linh hồn. Người ta rất dễ mệt mỏi, rất dễ chán nản, rất dễ lo âu, rất dễ gục ngã. Nhiều người sáng mở mắt ra đã thấy áp lực. Nhiều người ban ngày vẫn cười, nhưng đêm về lòng nặng như đá. Nhiều người đi lễ đều, giữ đạo đều, nhưng sâu trong lòng vẫn sống trong một màn sương mù của sợ hãi và bất an.

Chính giữa thời đại ấy, chứng tá của Đức Hồng y Văn Thuận trở thành một lời nói rất mạnh. Không phải là lời của người đứng ngoài khổ đau để khuyên người khác chịu đựng. Nhưng là lời của người đã đi xuyên qua đau khổ và trở về với một khuôn mặt bình an. Ngài nói với chúng ta rằng đêm tối không phải là lời cuối cùng. Nhà tù không phải là lời cuối cùng. Bất công không phải là lời cuối cùng. Sự dữ không phải là lời cuối cùng. Tiếng nói cuối cùng thuộc về Thiên Chúa. Thuộc về tình yêu. Thuộc về sự sống. Thuộc về Phục Sinh.

Một trong những điều quý giá nhất ngài để lại chính là linh đạo của giây phút hiện tại. Nếu sống trong lao tù mà cứ nghĩ mãi về bao giờ mình được thả, vì sao đời mình nên nông nỗi này, tương lai rồi sẽ ra sao, khi nào mới chấm dứt, thì tâm hồn con người rất dễ tan vỡ. Nhưng ngài đã chọn sống trọn ngày hôm nay với Chúa. Hôm nay tôi sống với Chúa. Hôm nay tôi cầu nguyện. Hôm nay tôi yêu người đang ở trước mặt tôi. Hôm nay tôi dâng đau khổ này cho Chúa. Hôm nay tôi không cho phép cay đắng ngự trị trong tim mình. Hôm nay tôi làm tốt điều nhỏ bé nhất có thể. Từng ngày một. Từng bước một. Từng giây phút một.

Linh đạo ấy đơn sơ mà sâu vô cùng. Vì hầu hết những đau khổ của chúng ta không chỉ đến từ chuyện hôm nay, mà đến từ việc ta ôm luôn cả ngày mai, cả tháng tới, cả năm tới vào lòng. Một người mẹ không chỉ mệt vì chuyện cơm áo hôm nay, mà còn mệt vì nghĩ đến tương lai con cái. Một người bệnh không chỉ đau vì thể xác hiện tại, mà còn đau vì sợ cuộc đời phía trước. Một người cha không chỉ khổ vì túng thiếu hôm nay, mà còn khổ vì ám ảnh không biết rồi gia đình sẽ đi về đâu. Một người trẻ không chỉ buồn vì một lần thất bại, mà buồn vì tưởng như cả đời mình thế là chấm hết. Đức Hồng y Văn Thuận dạy ta thu lại vào ân sủng của hôm nay. Hôm nay thôi. Một bước thôi. Một việc nhỏ thôi. Một lời cầu nguyện thôi. Một hy sinh nhỏ thôi. Một cố gắng trung thành thôi. Và nếu sống được với Chúa trong hôm nay, thì ngày mai Chúa sẽ liệu.

Bài học ấy cần thiết biết bao cho đời sống thiêng liêng của chúng ta. Nhiều người trong chúng ta không chết vì một biến cố lớn, nhưng mệt lả và khô héo vì lo lắng kéo dài. Lo quá khứ, lo hiện tại, lo tương lai, lo sức khỏe, lo tiền bạc, lo con cái, lo công việc, lo giá trị của mình, lo người ta nghĩ gì. Sống mà lúc nào cũng như đang bị xé làm nhiều mảnh. Trong khi đó, Thiên Chúa luôn chờ ta ở giây phút hiện tại. Quá khứ là nơi của lòng thương xót. Tương lai là nơi của sự quan phòng. Còn hiện tại là nơi của ân sủng. Đức Hồng y Văn Thuận đã sống điều đó. Và nhờ thế, ngài không gục ngã.

Một điểm khác nơi ngài làm ta vô cùng xúc động là tình yêu đối với Thánh Thể. Giữa những thiếu thốn, trong hoàn cảnh bị canh giữ nghiêm ngặt, ngài đã tìm mọi cách để có thể cử hành Thánh Lễ với vài giọt rượu và vài mẩu bánh nhỏ. Chỉ nghĩ đến điều đó thôi, lòng ta đã phải lặng đi. Bởi vì với rất nhiều người trong chúng ta, Thánh Lễ là điều quá quen thuộc. Nhà thờ gần đó. Chuông nhà thờ vang đó. Bàn thờ đó. Linh mục đó. Giờ lễ rõ ràng đó. Mình Thánh Chúa được trao ban đó. Nhưng ta lại dễ coi thường vì quá quen. Ta đến mà lòng không chuẩn bị. Ta tham dự mà tâm trí để đâu đâu. Ta rước Chúa mà trái tim hờ hững. Ta để cho mầu nhiệm lớn lao nhất trở thành một điều gần như bình thường.

Còn nơi Đức Hồng y Văn Thuận, Thánh Lễ là sự sống. Thánh Lễ là nơi ngài tìm được sức mạnh để không gãy đổ. Thánh Lễ là nơi ngài kết hợp đau khổ của mình với hy tế của Chúa Kitô. Thánh Lễ là nơi trời với đất gặp nhau ngay giữa chốn tối tăm. Thánh Lễ là nguồn bình an, là ánh sáng, là lương thực, là sự nâng đỡ, là chỗ ngài được ở lại trong tình yêu cứu độ của Chúa Giêsu. Điều ấy như một lời đánh thức mạnh mẽ cho chúng ta. Chúng ta có biết quý Thánh Lễ không? Chúng ta có thật sự khao khát Thánh Thể không? Chúng ta có hiểu mình đang được nuôi dưỡng bằng gì không? Chúng ta có còn run lên vì hồng ân được rước Chúa vào lòng không?

Nhiều khi ta cứ đi tìm sức mạnh ở khắp nơi, nhưng lại quên mất nguồn sức mạnh thật sự nằm ngay nơi bàn thờ. Nhiều khi ta khát bình an, nhưng lại không biết quỳ xuống thật sâu trước Thánh Thể. Nhiều khi ta than mình yếu đuối, mà lại không để Chúa nuôi mình bằng chính Thịt và Máu Người. Cuộc đời của Đức Hồng y Văn Thuận nhắc cho chúng ta biết: người nào còn giữ được Thánh Thể ở trung tâm đời mình, người ấy không bao giờ thật sự bị bỏ rơi.

Và rồi nơi ngài còn có một vẻ đẹp khác rất chói sáng: lòng tha thứ. Tha thứ là một trong những điều khó nhất của đời Kitô hữu. Tha thứ không phải là một lý thuyết đẹp. Tha thứ là một cuộc chiến trong tim. Ai nói tha thứ dễ là người chưa đau đủ sâu. Tha thứ cho một lời nói làm mình tổn thương đã khó. Tha thứ cho một sự phản bội càng khó hơn. Tha thứ cho người lấy mất danh dự, tự do, tương lai, và những năm tháng đẹp nhất của đời mình thì lại càng gần như không thể. Vậy mà Đức Hồng y Văn Thuận đã không để hận thù ngự vào tâm hồn mình. Ngài không để những người canh giữ hay những kẻ gây đau khổ cho mình trở thành hình ảnh thù hận cố định trong lòng. Ngài nhìn họ như những con người. Những con người cần được cứu độ. Những con người cũng đáng được yêu thương.

Ở đây, ta thấy ngài rất giống Chúa Giêsu. Chúa Giêsu trên thập giá không để lòng mình bị chiếm bởi oán hờn. Người thốt lên lời xin Cha tha thứ cho những kẻ làm hại mình. Đức Hồng y Văn Thuận bước đi trên con đường đó. Tha thứ nơi ngài không phải là gọi điều sai thành đúng. Cũng không phải là giả vờ như không hề có tổn thương. Tha thứ là từ chối để sự dữ sinh thêm sự dữ trong tim mình. Tha thứ là không để mình bị xích lại bởi chính oán hờn. Tha thứ là giữ lại tự do để yêu thương.

Đây là bài học vô cùng cần thiết cho gia đình, cho giáo xứ, cho cộng đoàn. Biết bao gia đình sống chung một mái nhà mà lòng khép lại với nhau hàng chục năm. Biết bao anh chị em ruột từ mặt nhau vì đất đai, tiền bạc, hơn thua. Biết bao vợ chồng không còn đánh nhau, không còn cãi vã ầm ĩ, nhưng sống với nhau như hai người xa lạ. Biết bao người đi lễ hằng ngày, đọc kinh rất sốt sắng, nhưng trong tim vẫn nhốt vài cái tên mà mình không muốn nghe tới. Có những người bên ngoài không ở tù, nhưng bên trong lại bị giam bởi cay đắng, bởi tự ái, bởi hờn giận, bởi vết thương cũ. Đức Hồng y Văn Thuận nói với ta rằng ai không tha thứ thì chưa thật sự tự do.

Nơi đây ta chạm đến một chiều kích rất lớn trong chứng tá của ngài: tự do nội tâm. Người ta có thể nhốt thân xác ngài, nhưng không nhốt được linh hồn ngài. Người ta có thể tước đi sứ vụ bên ngoài, nhưng không tước được tình yêu của ngài dành cho Chúa. Người ta có thể lấy đi phương tiện hành động, nhưng không lấy đi được lòng trung tín. Đó mới là tự do sâu nhất. Còn chúng ta nhiều khi đi lại tự do, làm gì cũng được, nhưng tâm hồn lại bị trói. Trói bởi nỗi sợ dư luận. Trói bởi lòng tham. Trói bởi sự ganh tị. Trói bởi cái tôi luôn cần được vuốt ve. Trói bởi ký ức đau buồn. Trói bởi sự so sánh. Trói bởi cơn giận. Trói bởi nhu cầu được người khác công nhận.

Một người như thế, dù ở giữa phố xá rộng lớn, vẫn chưa phải là người tự do. Đức Hồng y Văn Thuận dạy chúng ta rằng tự do đích thực không bắt đầu từ cánh cửa bên ngoài, nhưng từ trái tim bên trong. Khi lòng mình còn thuộc trọn về Chúa, khi không để hận thù xâm chiếm, khi không để thất vọng bẻ gãy, khi không để bản năng tối tăm cai trị, thì ngay cả trong nhà tù, con người vẫn có thể tự do. Còn nếu tâm hồn bị chiếm bởi đam mê lệch lạc, bởi tự ái, bởi cay đắng, thì dù bên ngoài có đủ mọi tiện nghi, con người vẫn sống như một tù nhân.

Một vẻ đẹp nữa rất cảm động nơi Đức Hồng y Văn Thuận là niềm vui nội tâm. Không phải thứ niềm vui ồn ào, không phải thứ niềm vui của người không đau khổ, nhưng là niềm vui của người đã tìm được một điểm tựa không ai cướp được. Có những người đầy đủ mọi thứ mà vẫn buồn. Có nhà cửa, có phương tiện, có tiền bạc, có vị trí, có những điều mà người khác ao ước, mà lòng vẫn trống và nặng. Vì thứ con người thiếu không chỉ là tiện nghi. Con người thiếu chiều sâu. Thiếu ý nghĩa. Thiếu Chúa. Đức Hồng y Văn Thuận cho thấy rằng khi một người thật sự bám vào Chúa, thì giữa nước mắt vẫn có thể có bình an. Giữa thử thách vẫn có thể có ánh sáng. Giữa những giới hạn vẫn có thể có một niềm vui rất sâu không ai lấy được.

Nơi ngài, đau khổ không trở thành vực thẳm nuốt chửng, nhưng trở thành bàn thờ hiến tế. Đây là một điểm rất đẹp để suy niệm. Không phải đau khổ nào cũng tự nhiên làm người ta tốt hơn. Có người đau khổ xong thì cứng lại. Có người đau khổ xong thì đắng chát. Có người đau khổ xong thì mất đức tin. Có người đau khổ xong thì chỉ còn than trách. Điều làm nên khác biệt là mình đặt đau khổ ấy ở đâu. Nếu đặt trong cái tôi, nó sinh cay đắng. Nếu đặt trong tay Chúa, nó có thể sinh hoa trái. Đức Hồng y Văn Thuận đã không để đau khổ của mình trở thành vô ích. Ngài cầu nguyện với nó. Ngài dâng nó. Ngài kết hiệp nó với hy tế của Chúa. Ngài biến nó thành lời chuyển cầu cho Hội Thánh và cho thế giới.

Bài học này rất gần với từng người trong cộng đoàn. Một người mẹ có đứa con hư, nếu chỉ giữ nỗi đau ấy trong tự ái, rất dễ trở nên cay nghiệt. Nhưng nếu bà đặt nỗi đau ấy vào tay Chúa, nó có thể trở thành lời cầu nguyện bền bỉ làm nở hoa ơn hoán cải. Một người cha thất nghiệp, nếu chỉ nhìn bằng mặc cảm, có thể ngày càng gắt gỏng và tuyệt vọng. Nhưng nếu biết dâng sự túng thiếu ấy cho Chúa, ông có thể học được sự khiêm nhường và phó thác. Một người bệnh, nếu chỉ nhìn bệnh tật bằng sợ hãi, sẽ chìm trong bóng tối. Nhưng nếu biết hợp nhất nỗi đau với cuộc khổ nạn của Chúa, người ấy có thể trở thành một nguồn ơn cho bao linh hồn. Một linh mục bị hiểu lầm, nếu chỉ phản ứng bằng tự ái, sẽ khô cứng. Nhưng nếu dâng biến cố ấy cho Chúa, có khi ngài sẽ trở nên hiền lành, sâu sắc và giống Chúa hơn nhiều.

Vì thế, cuộc đời của Đức Hồng y Văn Thuận không chỉ để chúng ta ngưỡng mộ. Nó còn là tấm gương soi cho từng vết thương của đời mình. Tôi đang mang đau khổ theo cách nào? Tôi đang để đau khổ làm tôi nên sâu hơn hay đắng hơn? Tôi đang để thử thách kéo tôi lại gần Chúa hơn hay đẩy tôi xa Chúa hơn? Tôi đang biến nước mắt thành lời cầu nguyện hay thành lý do để trách móc? Đó là những câu hỏi không dễ, nhưng rất cần.

Một điều rất đẹp khác nơi Đức Hồng y Văn Thuận là sự đơn sơ. Những người càng lớn trước mặt Chúa thì càng đơn sơ. Họ không cần khoe mình. Họ không cần kể lể công trạng. Họ không cần làm cho mình trở thành trung tâm của mọi câu chuyện. Họ không cần dựng hào quang cho bản thân. Họ nhẹ. Họ trong. Họ sáng. Sau bao năm thử thách, ngài không chìm trong việc kể mãi về những bất công mình phải chịu. Ngài nói nhiều hơn về Chúa, về hy vọng, về giây phút hiện tại, về tình yêu, về lòng thương xót. Đó là dấu chỉ của một người đã đi qua lửa mà không khét mùi cay đắng. Ai đầy bóng tối thì cứ nói mãi về bóng tối. Ai đầy Chúa thì sẽ nói về Chúa nhiều hơn.

Bài học này cũng rất thực cho đời sống cộng đoàn. Nhiều khi ta dễ bị cuốn vào chuyện tiêu cực, vào bàn tán, vào kể lể, vào phê phán, vào so sánh, vào những chuyện không đem lại bình an. Hội đoàn này nhìn hội đoàn kia. Người này nhắc lỗi người kia. Một câu chuyện bé xíu mà đủ làm lòng nhiều người bất an. Càng nói càng tối. Càng nghĩ càng mệt. Đức Hồng y Văn Thuận dạy chúng ta quay mắt về Chúa. Không phải là làm ngơ trước sự thật, nhưng là không cho những điều tiêu cực chiếm hết chỗ của Chúa trong tim mình.

Có một hình ảnh rất sâu sắc gắn với ngài: cây thánh giá nhỏ được làm từ gỗ vụn. Hình ảnh ấy như một dụ ngôn của cả cuộc đời. Những gì người ta tưởng là thừa, là vỡ, là bỏ đi, ngài làm thành thánh giá. Những gì tưởng là đổ nát, ngài biến thành dấu chỉ cứu độ. Có phải đó cũng là điều Thiên Chúa vẫn làm nơi từng cuộc đời chúng ta không? Bao mảnh vỡ của đời mình, bao lỡ dở, bao thất bại, bao tội lỗi, bao thương tích, bao hối tiếc, bao giới hạn, nếu đặt vào tay Chúa, Người vẫn có thể làm nên một thánh giá cứu độ. Không gì là vô ích trong tay Chúa. Không gì là quá trễ cho ân sủng. Không gì là hoàn toàn hư mất nếu còn được đặt vào trái tim yêu thương của Thiên Chúa.

Biết bao người trong cộng đoàn có thể đang cảm thấy đời mình giống như gỗ vụn. Gia đình không êm. Con cái không ngoan. Hôn nhân chằng chịt thương tích. Công việc bấp bênh. Sức khỏe đi xuống. Nội tâm nứt vỡ. Quá khứ có nhiều điều sai lầm. Tuổi già lặng lẽ và cô đơn. Người trẻ thì lạc hướng. Người lớn thì mệt mỏi. Có người nhìn lại đời mình và chỉ thấy dang dở. Nhưng chính Đức Hồng y Văn Thuận bằng đời sống của mình nói với chúng ta: gỗ vụn vẫn có thể thành thánh giá. Nhà tù vẫn có thể thành trường học của hy vọng. Cô đơn vẫn có thể thành nơi gặp Chúa. Nước mắt vẫn có thể trở thành nguồn ơn. Thất bại vẫn có thể thành khởi đầu của một hành trình mới trong ân sủng.

Ngài còn để lại cho Giáo Hội một gia sản lớn: học biết chọn Chúa hơn là chọn công việc của Chúa. Đây là bài học rất quan trọng cho linh mục, tu sĩ, giáo lý viên, ca viên, hội đồng mục vụ, người dấn thân, và cả những ai đang sống đời thường giữa trăm công nghìn việc. Chọn Chúa hơn công việc của Chúa nghĩa là gì? Nghĩa là khi tôi còn làm được nhiều, tôi làm trong tinh thần kết hiệp với Chúa. Nhưng khi tôi không còn làm được nữa, tôi vẫn bình an vì Chúa vẫn còn đó. Nghĩa là khi tôi được trọng dụng, tôi tạ ơn Chúa. Nhưng khi tôi bị để qua một bên, tôi không sụp đổ vì căn tính của tôi không đặt trên vai trò, mà đặt trên tương quan với Chúa. Nghĩa là khi công việc thành công, tôi không kiêu ngạo; khi công việc thất bại, tôi không tuyệt vọng, vì điều quý nhất không phải là kết quả, mà là tôi có còn thuộc trọn về Chúa hay không.

Bài học này đặc biệt quý cho những người sống đạo lâu năm. Nhiều người làm việc tốt rất nhiều, nhưng càng về sau càng mệt, càng dễ chua chát. Vì sao? Có khi vì ta đã làm cho Chúa mà quên để Chúa ôm lấy mình. Ta lo cho nhà Chúa mà quên ở với Chúa. Ta phục vụ đến mức nội tâm cạn kiệt. Ta dấn thân mà không còn nghỉ ngơi trong Chúa. Ta bận cứu người khác mà không để Chúa cứu mình. Đức Hồng y Văn Thuận nhắc rằng điều Chúa muốn không chỉ là thành quả mục vụ, nhưng là trái tim thuộc trọn về Người.

Từ cuộc đời ngài, ta còn đọc được một sứ điệp rất mạnh cho thời đại hôm nay: thế giới này đầy những nhà tù vô hình. Có những nhà tù không có song sắt, nhưng nhốt biết bao linh hồn. Nhà tù của sợ hãi. Nhà tù của nghiện ngập. Nhà tù của màn hình điện thoại. Nhà tù của những tham vọng không đáy. Nhà tù của dục vọng. Nhà tù của nỗi buồn không lối thoát. Nhà tù của áp lực thành công. Nhà tù của so sánh. Nhà tù của mặc cảm. Nhà tù của vết thương tuổi thơ. Nhà tù của cái tôi bị tổn thương. Nhà tù của một đời sống đạo giữ hình thức mà thiếu lửa yêu mến.

Trong một thế giới như thế, chứng tá của Đức Hồng y Văn Thuận không hề cũ. Trái lại, càng ngày càng thời sự. Ngài cho ta thấy rằng người ta chỉ thoát ra khỏi những nhà tù vô hình ấy khi biết bám lấy Chúa. Không phải bằng kỹ năng trước tiên. Không phải bằng lý luận trước tiên. Mà bằng tương quan sống động với Thiên Chúa. Chỉ Chúa mới đủ mạnh để làm cho một con người bị giam cầm nội tâm trở thành tự do. Chỉ Chúa mới đủ sáng để đi vào những góc tối nhất của linh hồn. Chỉ Chúa mới đủ dịu dàng để chữa lành những gì năm tháng không chữa được. Chỉ Chúa mới đủ trung thành để đứng lại với ta trong những đêm mà mọi sự khác bỏ ta.

Và chính vì thế, Đức Hồng y Văn Thuận trở thành chứng nhân đặc biệt cho người trẻ hôm nay. Người trẻ sống trong một thời đại rất nhanh, rất nhiều lựa chọn, rất nhiều cám dỗ, rất nhiều tiếng ồn, rất nhiều áp lực phải thành công, phải khẳng định bản thân, phải nổi bật, phải có giá trị theo chuẩn của người đời. Nhưng càng nhiều thứ như vậy, người trẻ càng dễ mất trung tâm. Càng dễ trống rỗng. Càng dễ rơi vào khủng hoảng. Cuộc đời Đức Hồng y Văn Thuận nói với người trẻ rằng giá trị lớn nhất không nằm ở việc con làm được gì cho đời, nhưng ở việc con có thuộc về Chúa hay không. Nếu có Chúa, con sẽ không lạc. Nếu có Chúa, con vẫn đứng được giữa những đổ vỡ. Nếu có Chúa, con vẫn giữ được hy vọng khi mọi dự tính tan ra.

Ngài cũng là trường học lớn cho những ai đang đau bệnh. Có những người tưởng rằng bệnh tật là dấu chấm hết của ơn gọi. Không. Trong nhãn giới đức tin, bệnh tật có thể là một hình thức hiến tế. Một người đau yếu vẫn có thể sống rất mạnh mẽ nếu biết kết hợp đau đớn của mình với Chúa chịu đóng đinh. Một cụ già nằm một chỗ vẫn có thể làm việc lớn cho Hội Thánh bằng lời cầu nguyện. Một người hấp hối vẫn có thể trở nên rất đẹp nếu biết dâng từng hơi thở cuối cùng cho Chúa. Đức Hồng y Văn Thuận dạy chúng ta rằng giá trị của một đời người không đo bằng sự hữu hiệu bên ngoài, mà bằng mức độ tình yêu người ấy trao cho Thiên Chúa.

Ngài cũng là bài học cho các gia đình. Gia đình nào cũng có thập giá. Có gia đình mang thập giá kinh tế. Có gia đình mang thập giá con cái. Có gia đình mang thập giá bệnh tật. Có gia đình mang thập giá bất hòa. Có gia đình mang thập giá cô đơn. Có gia đình tưởng như chỉ cần thêm một chút nữa là vỡ. Nhưng nhìn vào Đức Hồng y Văn Thuận, ta hiểu rằng khi một gia đình biết cùng nhau bám lấy Chúa, biết cầu nguyện, biết tha thứ, biết sống giây phút hiện tại, biết dâng đau khổ, thì chính từ những thập giá ấy có thể nảy sinh hy vọng. Không phải hy vọng dễ dãi, nhưng là hy vọng của người biết rằng Chúa không bao giờ bỏ rơi những ai tin cậy nơi Người.

Thưa cộng đoàn, có lẽ điều đẹp nhất khi suy niệm về Đức Hồng y Văn Thuận là ta thấy nơi ngài hình ảnh của một người không để hoàn cảnh quyết định căn tính của mình. Bị bắt không làm ngài mất phẩm giá. Bị giam không làm ngài mất tự do nội tâm. Bị cắt ngang sứ vụ không làm ngài mất ơn gọi. Bị thử thách không làm ngài mất đức tin. Bị cô đơn không làm ngài mất tình yêu. Bị tước đoạt không làm ngài mất niềm hy vọng. Đây là vẻ đẹp của người đã cắm rễ rất sâu trong Thiên Chúa. Và cũng là điều mỗi người chúng ta được mời gọi hướng tới.

Vì thực ra, đời sống đức tin không phải là một con đường bảo đảm rằng ta sẽ không gặp bóng tối. Đức tin không miễn trừ ta khỏi đau khổ. Tin Mừng không hứa rằng ai theo Chúa thì mọi sự sẽ suôn sẻ. Nhưng đức tin bảo đảm rằng trong mọi đêm tối, Chúa vẫn ở đó. Trong mọi bất công, Chúa vẫn hiện diện. Trong mọi thử thách, Chúa vẫn có thể làm nảy sinh ân sủng. Trong mọi thập giá, mầm Phục Sinh vẫn đang âm thầm lớn lên.

Đức Hồng y Văn Thuận đã sống điều đó. Và vì ngài đã sống thật, nên lời chứng của ngài vẫn còn sức lay động. Mỗi lần ta nhắc đến ngài, là mỗi lần ta được mời gọi nhìn lại lòng mình. Tôi đang bám vào điều gì? Tôi có thật sự chọn Chúa không? Tôi có đang để một vết thương nào đó nhốt mình lại không? Tôi có đang quý Thánh Lễ như nguồn sống không? Tôi có đang sống từng ngày với Chúa, hay đang bị nuốt chửng bởi lo âu? Tôi có đang dâng đau khổ cho Chúa, hay đang để nó làm mình đắng hơn? Tôi có đang giữ lại ai trong lòng bằng sự giận dữ không? Tôi có đang tìm tự do nơi Chúa, hay vẫn còn bị trói bởi những thứ chóng qua?

Nếu chúng ta thật sự để những câu hỏi đó đi vào lòng, cuộc đời chúng ta sẽ khác. Gia đình sẽ khác. Giáo xứ sẽ khác. Một người chồng bớt một lời nặng nề, gia đình đã khác. Một người vợ bớt một câu chì chiết, mái ấm đã khác. Một người con biết quỳ xuống xin lỗi cha mẹ, căn nhà đã khác. Một người cha biết cầu nguyện thay vì tuyệt vọng, đã khác. Một cụ già biết dâng bệnh tật thay vì tủi thân, đã khác. Một người trong hội đoàn biết bớt tự ái, đã khác. Một người ca viên biết bớt so đo, đã khác. Một giáo lý viên biết bớt mệt vì mình trở về kín múc từ Chúa, đã khác. Một linh mục biết ở lại lâu hơn với Chúa thay vì chỉ tất bật với việc Chúa, đã khác.

Tất cả những điều lớn lao đều bắt đầu từ những điều nhỏ như thế. Và đó chính là con đường hy vọng. Hy vọng không phải là chờ một phép lạ lớn từ trời rơi xuống. Hy vọng nhiều khi bắt đầu bằng một quyết định rất nhỏ: hôm nay tôi không than trách nữa; hôm nay tôi sẽ tha thứ; hôm nay tôi sẽ dâng nỗi đau này; hôm nay tôi sẽ đi lễ với cả trái tim; hôm nay tôi sẽ cầu nguyện thật lòng; hôm nay tôi sẽ thôi ôm hết tương lai trong nỗi sợ; hôm nay tôi sẽ chỉ sống trọn với Chúa trong giây phút này.

Đức Hồng y Văn Thuận đã đi con đường ấy. Và ngài để lại cho chúng ta một câu trả lời rất đẹp cho một thế giới mệt mỏi và chia rẽ hôm nay. Câu trả lời ấy không ồn ào. Không mang dáng dấp của chiến thắng vẻ vang theo kiểu loài người. Nhưng lại rất mạnh: hãy bám lấy Chúa. Hãy chọn Chúa. Hãy sống giây phút hiện tại với Chúa. Hãy yêu thương. Hãy tha thứ. Hãy trung tín. Hãy biến đau khổ thành của lễ. Hãy giữ lòng sáng giữa đêm tối. Và đừng quên rằng tiếng nói cuối cùng không thuộc về bóng tối, nhưng thuộc về Thiên Chúa.

Lm Anmai, CSsR