Đức Lêô XIV: Học thuyết Xã hội của Giáo Hội, một nền thần học về sự hiệp thông trong lịch sử
- Thứ ba - 13/10/2026 07:51
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Dù chỉ mới trở thành Giáo hoàng chưa tới hai năm, nhưng chúng ta vẫn có thể khẳng định mà không sợ sai lầm rằng ngài là vị Giáo hoàng của Học thuyết Xã hội (HTXH).
Quả thế, ngay sau khi được bầu làm Giáo hoàng, ngài đã chọn tông hiệu Lêô XIV, khiến những ai am hiểu về HTXH đều nghĩ ngay đến Đức Lêô XIII, vị Giáo hoàng đã khởi xướng một truyền thống dấn thân của Giáo hội vào các vấn đề xã hội qua thông điệp Rerum Novarum. Như một Hồng y nhận định, “Tông hiệu của ngài chính là chương trình của ngài”. Quả thế, chính bản thân ngài đã giải thích sự chọn lựa này với các Hồng y, vào ngày 10/5/2025, như sau: “Chính vì cảm thấy được kêu gọi tiếp tục theo đuổi đường lối này nên tôi đã nghĩ đến việc lấy tông hiệu là Lêô XIV. Có nhiều lý do, nhưng chủ yếu là vì Đức Giáo hoàng Lêô XIII, với thông điệp lịch sử Rerum Novarum, đã giải quyết vấn đề xã hội trong bối cảnh cuộc đại cách mạng công nghiệp thứ nhất; và ngày nay Giáo hội trao cho mọi người di sản học thuyết xã hội của mình để đáp ứng với một cuộc cách mạng công nghiệp khác và với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, vốn đặt ra những thách thức mới cho việc bảo vệ phẩm giá con người, công lý và lao động”. Việc đối diện với một cuộc cách mạng công nghiệp khác là trí tuệ nhân tạo được cụ thể hóa qua việc công bố thông điệp Magnifica Humanitas, vào ngày 15/5/2026, đúng ngày kỷ niệm 135 năm ra đời của Rerum Novarrum (15/5/1891).
Magnifica Humanitas không chỉ là một thông điệp xã hội như bao thông điệp xã hội khác khi bàn về một vấn đề cụ thể và đặc biệt nổi bật của thời đại mình, nhưng nó thực sự là một thông điệp về HTXH của Giáo hội, cho thấy một cách tổng hợp tất cả những nét đặc trưng cơ bản của môn HTXH (ý nghĩa, bản chất, mục đích, lịch sử hình thành, các nguyên tắc nền tảng…), mà ngài tóm lại qua lời diễn tả này: “Học thuyết Xã hội của Giáo hội là một di sản của sự khôn ngoan, nơi chúng ta tìm thấy các nguyên tắc để suy tư, các tiêu chí để phân định và phán quyết, cũng như các chỉ dẫn cụ thể để hành động. Được xây dựng trên Thánh Kinh và Truyền thống, và gắn kết với các ngành khoa học, nó giúp chúng ta nhận hiểu rõ những thách thức của hiện tại và nhận diện những cách thức thích hợp để sống một chứng tá Kitô giáo rõ ràng, trong niềm vui và tinh thần phục vụ thế giới. Nó không phải là một tập hợp các khái niệm cứng nhắc, mà là một kho tàng chân lý sống động giúp bảo vệ và giải thích ơn gọi của con người hướng tới một cuộc sống viên mãn và công chính.” (MH, 3). Tuy nhiên, ngài cũng lưu ý rằng khi đối diện với cuộc cách mạng công nghiệp mới là trí tuệ nhân tạo, Giáo hội cần ý thức hơn nữa rằng “đó là một sự phát triển có sức thách thức các phạm trù của Học thuyết Xã hội từ bên trong, đòi hỏi sự phát triển hơn nữa của các phạm trù ấy trong sự trung thành với Tin Mừng” (MH, 17), điều mà ngài đã nỗ lực trong suốt Thông điệp này.
Đức Lêô XIV đặc biệt lưu ý sứ mạng của HTXH là “trở thành một nền thần học về sự hiệp thông trong lịch sử” (MH, 27). Điều này có nghĩa là, một mặt, HTXH có một chiều kích lịch sử mà Giáo hội không được xa rời, như Gaudium et Spes từng nhấn mạnh; nhưng mặt khác, khi dấn thân vào các vấn đề xã hội, Giáo hội “không nhằm để áp chế, mà để thúc đẩy sự hiệp thông” (MH, 27). Chính chiều kích hiệp thông này, có thể nói, là và sẽ là nét xuyên suốt của triều đại giáo hoàng của Đức Lêô XIV, được thể hiện qua khẩu hiệu nêu bật sự “hiệp nhất” của ngài, qua sự đối thoại, hòa giải, công lý, hòa bình không vũ trang và có sức giải giới, tình huynh đệ, nền văn minh tình yêu, văn hóa gặp gỡ, hành trình chung… để phục vụ phẩm giá con người và công ích.
HTXH nhấn mạnh cách thức tiếp cận các vấn đề: phân định chung
Để nêu bật tính chất xây dựng tình hiệp thông của HTXH, Đức Lêô XIV trước tiên cho thấy chính cách thức tiếp cận các vấn đề xã hội mới thực sự là quan trọng đối với HTXH. Quả thế, trong buổi tiếp kiến các thành viên của Tổ chức Centesimus Annus Pro Pontifice vào sáng thứ Bảy ngày 17/5/2025, ngài lưu ý: “Học thuyết xã hội dạy chúng ta nhận thức rằng cách thức chúng ta tiếp cận các vấn đề còn quan trọng hơn chính bản thân vấn đề hay những giải pháp mà chúng ta tìm ra cho chúng: đó là cách tiếp cận dựa trên các tiêu chí đánh giá, các nguyên tắc đạo đức và sự cởi mở đón nhận ân sủng của Thiên Chúa”. Ngài nói tiếp: “Học thuyết này không hề tự cho mình nắm giữ chân lý tuyệt đối, dù là trong việc phân tích vấn đề hay tìm giải pháp khắc phục. Khi giải quyết những vấn đề này, điều quan trọng hơn cả là biết tiếp cận chúng với thái độ khiêm tốn, thay vì vội vàng đưa ra câu trả lời về nguyên nhân sự việc hay cách thức giải quyết”.
Khi tuyên bố những điều này, Đức Lêô XIV thực ra chỉ lấy lại những gì ngài đã viết khi còn là Giám mục. Quả thế, ngài đã từng viết lời tựa cho cuốn sách “Học thuyết xã hội của Giáo hội: Lịch sử và những giáo huấn của nó”, của cha John Joseph Lydon McHugh. Tựa đề của lời tựa là “Chúng ta có thể học hỏi được gì từ một “học thuyết xã hội của Giáo hội Công giáo”?» Đức cha Robert Prevost dường như muốn nhấn mạnh đến từ “một” này, bên cạnh các học thuyết khác. Ngài viết trong lời tựa: “Học thuyết xã hội của Giáo hội nhằm thúc đẩy việc tiếp cận thực sự các vấn đề xã hội, nó không muốn phất cờ tuyên bố việc sở hữu chân lý, cả về mặt phân tích các vấn đề cũng như trong việc giải quyết chúng. Trong vấn đề xã hội, điều quan trọng là biết làm thế nào đề cập hơn là đưa ra câu trả lời vội vàng về lý do tại sao tai nạn xảy ra hoặc về cách thức khắc phục”.
Điều này sẽ được ngài nói rõ hơn trong Thông điệp Magnifica Humanitas, vốn trích dẫn lại lời của ngài trong buổi tiếp kiến các thành viên của Tổ chức Centesimus Annus Pro Pontifice vào sáng thứ Bảy ngày 17/5/2025: “Giáo hội “không tuyên bố độc quyền về sự thật”“ (số 25). Đức Lêô XIV cho thấy lời khẳng định này diễn tả cùng quan điểm với Đức Phanxicô qua tuyên bố “thời gian quan trọng hơn không gian”, bởi vì “sự thật của Tin Mừng không bị áp đặt từ trên xuống, mà phát triển theo thời gian bên trong mối đan kết cụ thể của cuộc sống, của các cộng đồng và các nền văn hóa. Đây không phải là một sự thật sợ hãi tính đa dạng, mà ngược lại, chào đón và hướng dẫn nó” (số 25). Chính ở đây, Đức Lêô XIV cho thấy ngài tiếp tục cùng quan điểm với Đức Giáo hoàng Phanxicô khi lấy lại “hình ảnh của một khối đa diện, trong đó sự thật duy nhất của Tin Mừng được phản chiếu từ nhiều góc khác nhau” (số 25).
Chính vì thế, Đức Lêô XIV nói đến “chức năng riêng của Học thuyết Xã hội, không nhằm thay thế các trách nhiệm của chính trị hay các cơ chế, mà góp phần mình như một nền tảng cho sự phân định tập thể” (MH, 24), hay “một quá trình phân định chung” (MH, 6. 27)
Lắng nghe, đối thoại và phục vụ
Chính ở đây, Đức Lêô XIV cho thấy những nét đặc biệt khác để HTXH trở thành một nền thần học về sự hiệp thông trong lịch sử: lắng nghe, đối thoại và phục vụ (MH, 19). Quả thế, để nêu bật tính chất xây dựng tình hiệp thông của HTXH, ngài cũng cho thấy sự bổ sung giữa học thuyết và đối thoại. Cũng trong buổi tiếp kiến các thành viên của Tổ chức Centesimus Annus Pro Pontifice vào sáng thứ Bảy ngày 17/5/2025, ngài đã trình bày học thuyết xã hội của Giáo hội như là “một công cụ hòa bình và đối thoại để xây dựng những nhịp cầu của tình huynh đệ phổ quát”. Đức Thánh Cha muốn khuyến khích xây dựng “nền văn hóa gặp gỡ” thông qua lắng nghe và đối thoại. Theo ngài, đối với nhiều người, hai từ “đối thoại” và “học thuyết” dường như đối lập, hay thậm chí không thể dung hòa với nhau. Có lẽ, như ngài lưu ý, khi nghe đến từ “học thuyết”, chúng ta thường nghĩ ngay đến định nghĩa truyền thống: “Một hệ thống các tư tưởng đặc thù của một tôn giáo”. Và “định nghĩa này mang lại cảm giác rằng chúng ta thiếu đi sự tự do để suy ngẫm, đặt câu hỏi và tìm kiếm những phương án khác”. Tuy nhiên, Đức Thánh Cha nhìn thấy sự bổ sung: “Thuật ngữ “học thuyết”có một ý nghĩa khác, đầy hứa hẹn, nếu không có nó thì cuộc đối thoại cũng trở nên trống rỗng. Các từ đồng nghĩa của nó có thể là “khoa học”, “môn học” hoặc “kiến thức”». Theo nghĩa này, đối với ngài, học thuyết giống như một “cuộc hành trình chung, hợp xướng và thậm chí là đa ngành hướng tới chân lý”. Nó đối lập với việc “tuyên truyền nhồi sọ”, được coi là “phi luân” vì nó “ngăn cản sự phán đoán mang tính phê phán và làm suy yếu quyền tự do thiêng liêng về sự tôn trọng lương tâm, ngay cả lương tâm sai lầm”. Theo ngài, việc tuyên truyền nhồi sọ này từ chối sự thay đổi và đóng cánh cửa giải quyết các vấn đề mới. Chính bản thân ngài, ngay từ những lời đầu tiên của mình vào buổi tối ngày đắc cử, đã nhấn mạnh đến nhu cầu nâng đỡ lẫn nhau, đoàn kết thành “một dân tộc luôn sống trong hòa bình” “không vũ trang và có sức giải giới”, “xây dựng những nhịp cầu thông qua đối thoại”. Từ đó, Đức Thánh Cha nhắc nhớ: “Tin Mừng và học thuyết xã hội của Giáo hội là nguồn hỗ trợ liên tục cho các Kitô hữu trong nỗ lực này. Tin Mừng và học thuyết xã hội cũng có thể đóng vai trò như la bàn cho mọi người, vì việc nuôi dưỡng một nền văn hóa hòa bình là nhiệm vụ được giao phó cho tất cả mọi người, cả người có đức tin lẫn người không có đức tin, vốn phải thúc đẩy nó thông qua sự suy ngẫm và thực hành lấy cảm hứng từ phẩm giá của con người và công ích” (Diễn văn cho các tham dự viên của các hiệp hội và phong trào tham dự Diễn đàn Hòa bình (Verona), ngày 30/5/2025).
Như thế, HTXH muốn “trở thành một nền thần học về sự hiệp thông trong lịch sử” phải là một học thuyết biết “lắng nghe nhiều tiếng nói” và đối thoại mọi người, mọi nền văn hóa, mọi khoa học nhân văn cũng như tôn trọng quyền tự trị chính đáng của các thực tại trần thế (x. MH, 20.22-23). Chính ở đây, Đức Lêô XIV nhấn mạnh rằng Học thuyết xã hội nâng đỡ Giáo hội trong “nhiệm vụ thường hằng là xem xét các dấu chỉ của thời đại, giải thích chúng dưới ánh sáng của Tin Mừng để đưa ra câu trả lời thích hợp cho các vấn đề” của con người. Giáo hội lắng nghe ngay cả “những người ở xa trung tâm quyền lực” và người nghèo, vốn là “kho báu của Giáo hội và nhân loại, những người mang những quan điểm bị bác bỏ, nhưng không thể thiếu để nhìn thế giới bằng con mắt của Thiên Chúa” (Diễn văn cho các thành viên của Tổ chức Centesimus Annus Pro Pontifice, ngày 17/5/2025).